Tolken onder de olijfboom

Tolklessen en het gebruik van miniseries

Kun je iets leukers bedenken dan een rollenspel? Als kind vond je het vast geweldig om gezinnetje te spelen met je broers en zussen. Die momenten lieten ons toe te ontsnappen aan de realiteit, onszelf te heruitvinden, onze verbeelding te gebruiken en de wildste avonturen te beleven. Tijdens het spelen, konden we ook onze droomberoepen uitoefenen: een kapper, een dierenarts, een tandarts... Voor een paar uurtjes konden we zijn wie we wilden. Sommige van ons kozen het pad waar we als kind van droomden: sommige van ons werden uiteindelijk echte kappers, dierenartsen of tandartsen. Hoe dan ook kwamen we in vele gevallen, ongeacht van het beroep, tot de conclusie dat onze verwachtingen niet strookten met de realiteit.

Dus dat gezegd zijnde vraag ik nu aan jou: Over welke vaardigheden moeten volgens jou, zonder enige voorkennis van dit beroep, een tolk beschikken? Tweetalig zijn? Een goede vertaler zijn? Een goede spreker zijn? Een goed geheugen hebben? Je denkt misschien dat een tolk zeer gespecialiseerde vaardigheden nodig heeft. Om die vragen echt te kunnen beantwoorden moet je eerst ontdekken wat tolken inhoudt.

Tijdens het eerste jaar van onze master aan de Université Grenoble-Alpes (UGA), kregen we de kans om te ontdekken wat gesprekstolken is. Tijdens het eerste semester volgden we een inleidende cursus van twaalf uur, verdeeld over zes lesblokken van twee uur. De cursus had als doel om ons kennis te laten maken met gesprekstolken, "de meest informele vorm van tolken, vaak gebruikt tijdens bezoeken van delegaties of tijdens kleine  business meetings" (VITA), ook gedefinieerd als "het genre van tolken waarbij er getolkt wordt in de twee richtingen door dezelfde persoon; een stijl waar de tolk fysiek aanwezig is tijdens het interview of de meeting, en vaak gebruikt maakt van de consecutieve vorm van tolken" (Gentile, Ozolins & Vasilakakos, 1996, pp. 1, 17).

Met de cursus hoopte men twee hoofddoelen te bereiken. Het hoofddoel van de lessen was om verschillende tolkstrategieën te ontwikkelen. Het nevendoel van de lessen was om de bijzondere aspecten van gesprekstolken in een zakelijke setting te beheersen.  Dus nu zouden we je graag willen uitnodigen om je onder te dompelen in ons tolkavontuur.

Omschrijving van de cursusinhoud

Onze lessen werden opgedeeld in drie onderdelen zodat we nieuwe vaardigheden konden verwerven en ze konden oefenen. Eerst ontdekten we de theorie van gesprekstolken en de strategieën die we daarvoor nodig hadden in de les. Daarna oefenden we deze net ontdekte strategieën met behulp van driloefeningen. Ter afronding van onze training deden we zowel tijdens de les als thuis simulatie-oefeningen, op die manier konden we in de huid kruipen van de tolk. Voor deze oefeningen moesten we afleveringen kijken van een mini-serie, die speciaal is ontworpen voor dit vak. Tijdens deze oefenmomenten konden we onze tolkvaardigheden aanscherpen en ze in verschillende gespecialiseerde contexten inoefenen.

Hoewel elke les bestond uit de drie eerder vermelde, afzonderlijke elementen, werden er ook specifieke onderwerpen behandeld. Hier is een kort overzicht van alle behandelde en ingeoefende thema's.

Tijdens de eerste introductieles leerden we dat het korte-termijn- en werkgeheugen essentieel zijn voor tolken omdat ze de informatie, die ze enkele seconden of minuten geleden kregen, moeten kunnen onthouden en vertalen. Om die reden deden we enkele geheugenoefeningen. Tijdens de tweede en derde les ontdekten we verschillende tolktechnieken, zoals parafrase, expliciteren, simplificatie, generalisatie, omissie en de salamitechniek (Barik, 1971; Jones, 2002; Korpal, 2012; Lee, 2015). We leerden ook hoe we moesten omgaan met cijfers tijdens het tolken en namen enkele bijzondere aspecten van de zakelijke setting onder de loep. De vierde les was gewijd aan verschillende aspecten van vaardigheden die je nodig hebt als gesprekstolk: tijdens deze twee uur leerden we hoe we rekening moeten houden met verschillende cultuur- en taaleigen problemen zoals culturele aspecten, humor en stijlfiguren, evenals de moeilijkheden gerelateerd aan de specifieke kenmerken van tolken in een juridische context. Dit gedeelte was heel interessant want zoals je misschien al weet, worden tolken vaak geconfronteerd met uitdagingen, zoals een grap vertalen die geen equivalent heeft in de doeltaal. Om deze problemen op te lossen, moeten tolken snel na kunnen denken en in een korte tijd een efficiënte oplossing kunnen vinden. Tijdens de vijfde les analyseerden we hoe we moeilijke sprekers moeten tolken, bijvoorbeeld, mensen die te snel spreken, mensen die aanstotende of ongepaste taal gebruiken, en/of mensen die een spraakstoornis hebben. We probeerden ook te begrijpen wat wel getolkt moet worden en wat kan worden weggelaten. Niet alles kan en moet namelijk vertaald of getolkt worden (bijvoorbeeld wanneer een spreker een bepaalde soort fout maakt).

Aan het einde van het semester ging onze laatste les over ethiek en professionalisme, een onderwerp waarbij er meer gefocust werd op de tolk dan op het tolken. We leerden de drie ethische principes die door alle tolken moeten respecteren: geheimhouding, onpartijdigheid en belangenverstrengeling. We kwamen er ook achter dat als we een goede tolken willen zijn, we ook rekening moet houden met andere factoren: gedrag, vereisten, de manier waarop we ons kleden, de voordelen van onze eigen woordenlijsten op te stellen, het recht op een opdracht te weigeren als we onszelf niet voldoende bekwaam achten en het belang van onze werktalen te blijven oefenen.

Eenmaal het theoretische deel van de les was afgerond, kregen we de kans om onze nieuwe vaardigheden meteen in te oefenen dankzij enkele voorbereiding- en simulatieopdrachten. Deze oefeningen waren rechtstreeks gelinkt met tolken en stonden in verband met wat we de vorige les hadden geleerd. We deden oefeningen om ons geheugen te trainen en om te leren hoe we efficiënt kunnen samenvatten, hoe we moeten simplificeren en hoe we zinnen, paragrafen of zelfs toespraken kunnen herformuleren. Aan het einde van elke les deden we een simulatieoefening: we keken dan een aflevering van de miniserie en speelden dan om de beurt de tolk. Qua huiswerk en evaluaties krijgen we elke week een aflevering van de miniserie die we moesten tolken terwijl we onszelf filmden. Daarna moesten we de opname van de tolkopdracht op het Flip platform publiceren (https://info.flip.com/fr.html). Het eindcijfer voor het vak werd gebaseerd op deze video's en een schrijfopdracht.

Olive in Provence¹: Het gebruik van een mini-serie

Hoewel de eerste twee elementen van het vak redelijk traditioneel lijken, is het de moeite om even stil te staan bij het gebruik van een miniserie voor de simulatieoefeningen. De miniserie "Olive in Provence" was ontworpen voor educatieve doeleinden en beoogt zeer authentieke situaties voor gesprekstolken te voorzien. 

In deze reeks van elf afleveringen volgen we Olive Pimselton, een Amerikaanse zakenvrouw, die naar de Provence (zuiden van Frankrijk) gaat voor een zakenreis. Daar probeert contracten af te sluiten met lokale producenten zodat ze hun producten kan exporteren naar de Verenigde Staten en in de schappen van supermarktketen Whole Food² , het bedrijf waar ze voor werkt, kan leggen. De serie is echter niet opgebouwd uit afleveringen die je passief kijkt: we spelen zelf ook de rol van tolk omdat Olive geen Frans praat en de Franse producenten geen Engels. Dat betekent dat Olive en alle andere personnages van de serie ons rechtstreeks aanspreken zodat we ze kunnen helpen om efficiënt te communiceren.

De keuze om de miniserie te gebruiken was op meerdere vlakken professionaliserend voor ons. Ten eerste liet het ons toe om te tolken in diverse situaties, zowel simpele als complexe, met verschillende niveaus van specialisatie. Ten tweede waren de meetings van Olive met professionals van verschillende sectoren, waardoor we gaandeweg terminologie konden oppikken uit een tal van gespecialiseerde domeinen, zoals wijnbouw, boekhouden, olijfolieproductie, juridische en medische settings, enzovoort.  Bovendien ontdekten we op die manier hoe tolken voor een particuliere klant eruitziet. In heel wat situaties kregen we te kampen met een aantal ethische dilemma's. We moesten dan kiezen hoe we ons zouden gedragen om de klant tevreden te houden zonder de wet te overtreden (soms)! Bijvoorbeeld in de aflevering "Olive Breaks the Law", waarin Olive onterecht werd gearresteerd nadat ze een affaire had met een drugsdealer, moesten we kiezen of we haar baas informeerden over deze gebeurtenis of het geheim hielden. Omdat het hele voorval best gênant was en haar baan op het spel stond, vroeg ze aan ons, haar tolk, om niets te zeggen tegen haar baas. We namen als tolken de situatie onder de loep om ervoor te zorgen dat we binnen het kader van onze professionele opdracht bleven en dat we persoonlijke en professionele kwesties gescheiden hielden.

Een ander dilemma dat we moesten oplossen, deed zich voor in de aflevering “Olive, honey…”. Tijdens een meeting van Olive met een lokale 'honingproducent' kwam een jonge Spaanstalige stagiair naar zijn baas om een vraag te stellen over de nieuwe levering van honing uit Spanje. Doordat Olive geen Spaans spreekt, verstond ze dit korte privégesprek niet, maar omdat Spaans een onderdeel is van ons masterprogramma, konden sommigen onder ons het wel verstaan. De moeilijkheid lag hier bij de keuze of het Olive wel of niet moesten vertellen wat we gehoord hadden omdat onze opdracht enkel inhield om te vertalen van het Engels naar het Frans en omgekeerd tijdens de business meetings met de lokale producenten. In beide gevallen waren het ethische dilemma's en moesten we kiezen wat we wel tolkten en wat we voor onszelf hielden.

Wat betreft de organisatie van het vak, werd de serie gebruikt voor zowel klassikale oefeningen als voor zelfstandig werk thuis. Aan het einde van elke les werkten we samen aan een aflevering van de serie. We tolkten om de beurt diverse passages. Buiten onze kennis en vaardigheden in praktijk te zetten, werden we ook beoordeeld op onze individuele vertolking van de afleveringen door onszelf op te nemen terwijl we tolkten en deze opnames op het Flip platform te publiceren als onderdeel van onze permanente evaluatie.

Kortom diende de serie als lesmateriaal voor zowel het klassikaal werk als het huiswerk voor ons eindcijfer. Daarbovenop kregen we ook de opdracht om een essay te schrijven over de grootste ethische dilemma's die we tegenkwamen in ons tolkavontuur met Olive.

Waarderingen en verworven competenties

In het algemeen behaalden de studenten in onze klas zeer goede punten voor tolken. Velen onder ons hebben hun roeping gevonden als tolk; voor anderen versterkte de cursus hun verlangen om tolk te worden. Zoals je kunt zien, was het algemene sentiment best goed. Met name de oefeningen met de miniserie werden erg gewaardeerd; bovendien hielp het ons vele vaardigheden te ontwikkelen in verschillende domeinen. Buiten dit spannende beroep ontdekken, hielpen de tolklessen ons ook om ons gevoel voor ethiek te vergroten.

Het was voor vele van ons moeilijk in het begin, maar naarmate de lessen vorderden, ging het tolken steeds vlotter en konden we alsmaar meer onthouden.  Hoewel we het aanvankelijk intimiderend vonden om onszelf te filmen en onze video's te publiceren, voelden we ons na verloop van tijd steeds meer op ons gemak. Om dit punt te illustreren, vroegen we aan onze medestudenten wat ze vonden van dit tolkvak. Nadat we hun feedback hebben verzameld, hebben we geselecteerd wat de meeste indruk achterliet bij ons:

"Als ik later ooit zou moeten tolken, dan zou ik het doen." "Ik ben er niet meer bang voor." Aggnia

"Ik voelde me een beetje onzeker toen ik de eerste opdrachten met de video's moest maken. Ik keek ze een of twee keer op voorhand voor ik eraan begon, daarna kreeg ik meer zelfvertrouwen en deed ik de laatste afleveringen in één keer!" Pauline.

"Deze cursus heeft me veel geleerd over tolken, maar heeft me ook tot het besef doen komen dat het een veeleisend beroep is, waar je veel technische vaardigheden voor nodig hebt." Marie

"Voor deze cursus had ik geen idee wat tolken precies was en dat er verschillende types waren." Auxane

"Dit vak heeft me geholpen om me meer op mijn gemak te voelen wanneer ik praat en om niet meer bang te zijn om fouten te maken." Aggnia

"Ik denk niet dat ik mezelf zie tolken in de toekomst, behalve misschien om een afdeling te helpen die het nodig heeft, zoals in een ziekenhuis of voor de politie." Cindy

"De afleveringen van de serie gaven een goed beeld van wat een tolk daadwerkelijk doet en het was interessant om onszelf af te vragen wat we moesten tolken en wat niet, naargelang de situatie." "In onverwachte situaties bepalen wat er wel of niet getolkt moet worden, vond ik heel interessant omdat we waarschijnlijk later ook zullen kampen met dit soort problemen tijdens onze opdrachten." "Ik heb als niet-Franstalige veel geleerd over de culturele verschillen tussen de Verenigde Staten en Frankrijk." Sara

"Ik worstelde er in het begin een beetje mee omdat ik me niet echt comfortabel voel wanneer ik spreek, maar mezelf thuis opnemen hielp me echt om mijn best te doen." Aline

"Ik heb in het verleden al een beetje getolkt in algemene contexten." "Na die eerste ervaring dacht ik dat ik geen tolk wou worden, maar nu denk ik erover na ..." Tiana

"Dit vak heeft me doen ontdekken dat ik graag professioneel zou willen tolken." "Ik heb nog steeds een voorkeur voor schriftelijke vertaling, maar ik voel me voldoende op mijn gemak in deze discipline." Bianca

Zoals Aggnia en onze klasgenoten terecht aanhaalden, voelen we ons niet meer geïntimideerd wanneer we tolken, zelfs in complexe situaties. Het tolkvak haalde ons uit onze comfortzone. Dankzij deze verrijkende ontdekking, hebben we nieuwe vaardigheden ontwikkeld en hebben we meer zelfvertrouwen.

PS: De creatie van de pedagogische miniserie werd mogelijk gemaakt door de steun van IdEx.

Referenties

Barik, H. (1971). Description of various types of omissions, additions and errors of translation encountered in simultaneous interpretation. Meta, 16(4), 199–210.

Gentile, A., Ozolins, U., & Vasilakakos, M. (1996). Liaison interpreting. Melbourne: Melbourne University Press.

Jones, R. (2002). Conference interpreting explained. Manchester: St. Jerome Publishing

Korpal, P. (2012). Omission in simultaneous interpreting as a deliberate act. In A. Pym & D. Orrego-Carmona (Eds.), Translation research projects 4 (pp. 103–113). Tarragona: Intercultural Studies Group.

Lee, J. (2015). Court interpreting. In H. Mikkelson & R. Jourdenais (Eds.), The Routledge handbook of interpreting (pp. 186–202). New York, NY: Routledge.

Liaison Interpreting. (z.d.). In V.I.T.A. Interpreting & Translation Agency. Geraadpleegd van https://www.vita.co.at/en/guide-to-translating-and-interpreting/liaison-interpretation.html#:~:text=Liaison interpreting is the most,visit and interprets whenever required

Foto's uit het persoonlijk archief van Evgueniya Lyu

[1] Deze titel is waarschijnlijk een verwijzing naar de populaire tv-serie 'Emily in Paris'.

[2] Deze naam is vermoedelijk geïnspireerd op het reële bedrijf Whole Foods Market.